Słownik

W celu ułatwienia Państwu poruszania się w terminologii stosowanej na tej witrynie, stworzyliśmy minisłownik wyjaśniający podstawowe pojęcia związane z komunikacją tramwajową i inżynierią ruchu.

Hasła ułożone są w kolejności alfabetycznej.

——–

acykliczne sterowanie – sterowanie zależne od ruchu charakteryzujące się zmienną, w pełni zależną od ruchu kolejnością oraz składem fazfazy mogą być generowane na bieżąco, a czas ich trwania jest zmienny i zależny m.in. od natężeń ruchu;

akomodacyjny program – jest to program zależny od ruchu, w którym występuje możliwość zmiany liczby i długości faz ruchu w zależności od wykrywania obecności pojazdów na detektorach; pojazdy mogą wzbudzać lub przedłużać przeznaczone dla siebie światło zielone; sygnalizacja taka dostosowuje się do krótkotrwałych wahań ruchu i może działać efektywnie nawet w porze nocnej; przy dużych natężeniach ruchu program akomodacyjny działa jak program stałoczasowy, ponieważ minimalne i maksymalne długości faz są zwykle sztywno określone.

algorytm – skończony, uporządkowany ciąg jasno zdefiniowanych czynności, koniecznych do wykonania pewnego rodzaju zadań; w inżynierii ruchu algorytmy opisują działania sygnalizacji świetlnych zależnych od ruchu.

antypriorytet – jest to pseudopriorytet, który zwiększa straty czasu zamiast je zmniejszać; powstaje na skutek błędów projektanta lub złej woli zatwierdzającego program sygnalizacji; zazwyczaj antypriorytet pojawia się w źle zaprojektowanej sygnalizacji akomodacyjnej połączonej z nieefektywną koordynacją; są to sytuacje często spotykane w ruchu tramwajowym w Warszawie.

bezwarunkowy priorytet – jest to priorytet nadawany przy każdorazowym wykryciu uprzywilejowanego pojazdu; w przypadku tramwajów dąży się do zapewnienia płynnego przejazdu przez skrzyżowanie (bez hamowania); od bezwzględnego priorytetu różni się tym, że w niektórych szczególnych sytuacjach może wystąpić niewielka strata czasu, np. w grupie sygnałowej nie posiadającej priorytetu zbyt długo wyświetlany jest sygnał czerwony; jego przeciwieństwem jest warunkowy priorytet.

bezwzględny priorytet – jest to absolutny priorytet nadawany bez względu na okoliczności; spotykany w sterowaniu ruchem kolejowym na przejazdach strzeżonych.

cykl – jest to powtarzalny okres w programie sygnalizacji, w czasie którego obsługiwane są wszystkie grupy sygnalizacyjne (uczestnicy ruchu); maksymalna długość cyklu wynosi typowo 120 sekund; programy zależne od ruchu niekiedy dopuszczają odstępstwo od stałej długości cyklu.

cykliczne sterowanie – jest to sterowanie, w którym program daje się zamknąć w powtarzalny cykl następujących po sobie faz; przykładem jest sterowanie według programu stałoczasowego.

czas międzyzielony – jest to czas rozdzielający okresy wyświetlania sygnałów zezwalających dla konfliktowych strumieni ruchu; zapewnia bezpieczeństwo ruchu na skrzyżowaniu (uniknięcie kolizji); obecność czasu międzyzielonego powoduje nieuniknione straty przepustowości skrzyżowania przy przełączaniu faz.

Czerwona Księga – potoczna nazwa Rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie szczegółowych warunków technicznych dla znaków i sygnałów drogowych oraz urządzeń bezpieczeństwa ruchu drogowego i warunków ich umieszczania na drogach (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2003 r.); załącznik nr 3 do niego określa wymagania w stosunku do każdego projektu sygnalizacji świetlnej na drodze publicznej.

częściowy priorytet – jest to priorytet, który zapewnia niewielką poprawę warunków ruchu strumieni posiadających ten priorytet; stosuje się go, gdy zastosowanie wyższego priorytetu nie jest z pewnych przyczyn pożądane lub możliwe, np. skrzyżowanie jest bardzo przeciążone albo w mieście realizowana jest polityka prosamochodowa.

czujnik – zob. detektor.

detektor – urządzenie służące do wykrywania uczestników ruchu: pojazdów, tramwajów, pieszych, rowerzystów; zazwyczaj w przypadku pieszych stosuje się detektory w postaci przycisków, a pozostałych uczestników ruchu wykrywa się automatycznie w pewnej odległości od skrzyżowania.

dopływ – natężenie ruchu pojazdów dojeżdżających do skrzyżowania; jeśli dopływ przewyższa przepustowość, powstaje zator.

faza – jest to przedział w programie sygnalizacji, w którym pewna liczba strumieni ruchu otrzymuje zielone światło; faza może mieć stałą lub zmienną długość, jak również może być ściśle określona (zawierać zdefiniowane strumienie ruchu) lub być generowana na bieżąco w sygnalizacji acyklicznej.

FRAME – otwarty język opisu architektury inteligentnych systemów transportowych (ITS).

Galas Janusz – na dzień dzisiejszy osoba zajmująca stanowisko Inżyniera Ruchu m.st. Warszawy; w imieniu Prezydenta m.st. Warszawy zatwierdza (lub odrzuca) projekty organizacji ruchu i projekty sygnalizacji świetlnej.

grupa sygnalizacyjna – jest to grupa sygnalizatorów na skrzyżowaniu, wyświetlających zawsze ten sam sygnał przeznaczony do sterowania określonymi strumieniami ruchu tego samego rodzaju (pojazdów, tramwajów, pieszych, itp.).

inteligentne systemy transportowe (ITS) – systemy, które stanowią szeroki zbiór różnorodnych technologii (telekomunikacyjnych, informatycznych, automatycznych i pomiarowych) oraz technik zarządzania stosowanych w transporcie w celu ochrony życia uczestników ruchu, zwiększenia efektywności systemu transportowego oraz ochrony zasobów środowiska naturalnego.

inżynieria ruchu – wg polskiej definicji z 1987 r. jest to „dziedzina inżynierii zajmująca się badaniami procesów ruchu drogowego i praktycznym zastosowaniem wiedzy o ruchu w planowaniu, projektowaniu, realizacji i eksploatacji systemów transportu oraz urządzeń komunikacyjnych, a zwłaszcza organizacją i sterowaniem ruchem; podstawowym celem inżynierii ruchu jest zapewnienie bezpiecznego, sprawnego i ekonomicznego przemieszczania osób i towarów przy ograniczeniu ujemnego transportu na środowisko”; obecnie inżynieria ruchu obejmuje także zarządzanie ruchem i kształtowanie pożądanych zachowań komunikacyjnych, np. zwiększenie odsetka osób korzystających z transportu publicznego.

izolowane skrzyżowanie
– skrzyżowanie, które nie pracuje w koordynacji z żadnym innym skrzyżowaniem; inaczej mówiąc dopływ pojazdów do tego skrzyżowania jest losowy.

kolejka – pewna liczba pojazdów oczekujących na sygnał zielony; wynika z losowości ruchu drogowego; w sytuacji niedoborów przepustowości może osiągnąć znaczne rozmiary powodując zator.

kongestia – zob. zator.

koordynacja – wzajemne uzależnienie programów sygnalizacji w celu zmniejszenia negatywnego wpływu sygnalizacji świetlnej; potocznie zwana „zieloną falą”; umożliwia zmniejszenie liczby zatrzymań pojazdów oraz zwiększenie prędkości podróży; koordynacja może być także sposobem nadawania częściowego priorytetu tramwajom; w Alejach Jerozolimskich koordynacja nie uwzglednia wymagań ruchu tramwajowego.

korek – zob. zator.

Motion – ang. Method for the Optimisation of Traffic Signals In On-line Controlled Networks, jeden z oferowanych na rynku systemów sterowania zapewniający generowanie programów sygnalizacji w sieciach skrzyżowań w dostosowaniu do zmian w natężeniu ruchu pojazdów; optymalizuje przepływ samochodów w sieci miejskiej; stosowany w Warszawie na Wisłostradzie oraz w obszarze Powiśla jako element Zintegrowanego Systemu Zarządzania Ruchem.

napełnienie pojazdu – liczba osób podróżujących pojazdem; jest ono równe w Warszawie przeciętnie: dla samochodu 1,3 osoby, dla autobusu – około 80-100 osób, dla tramwaju – 150-200 osób; ze względu na większą pojemność i napełniania pojazdów komunikacji zbiorowej (tramwajów, autobusów) duże znaczenie ma minimalizacja czasu traconego przez nie na czerwonym świetle, ponieważ generuje to wielokrotnie większe koszty społeczne niż w przypadku samochodów osobowych.

natężenie ruchu – jest to miara wielkości ruchu drogowego; oznacza liczbę pojazdów przekraczającą ustalony przekrój drogi lub ulicy w założonym przedziale czasu, zwykle podawane w pojazdach na godzinę.

natężenie nasycenia – maksymalne natężenie ruchu, jakie występuje na wlocie skrzyżowania w czasie sygnału zielonego; w przybliżeniu jest proporcjonalne do szerokości wlotów albo liczby pasów ruchu.

odosobnione skrzyżowanie – zob. izolowane skrzyżowanie.

offset – wzajemne przesunięcie ustalonych punktów w programach sygnalizacji funkcjonujacych na skrzyżowaniach pracujacych ze sobą w koordynacji; dobór offsetów ma zapewnić m.in. mniejszą liczbę zatrzymań, krótszy czas podróży, większy komfort podróży.

organizacja ruchu – ogół środków technicznych stosowanych w celu realizacji celów inżynierii ruchu; pod tym pojęciem najczęściej rozumie się oznakowanie poziome i pionowe oraz programy sygnalizacji świetlnej; organizację ruchu na drogach publicznych zawsze zatwierdza organ zarządzający ruchem na podstawie projektu organizacji ruchu.

pełen priorytet – jest to priorytet, który zapewnia płynny przejazd priorytetowego pojazdu przez skrzyżowanie – bez konieczności zatrzymania ani hamowania; jest to najbardziej pożądany przez pasażerów sposób uprzywilejowania komunikacji zbiorowej; wymaga stosowania sygnalizacji zależnej od ruchu z rozbudowanym systemem detektorów; może powodować pogorszenie warunków ruchu samochodów osobowych.

pętla indukcyjna – powszechnie stosowany typ detektora, którego działanie opiera się na wykrywaniu zmian w rozkładzie pola elektromagnetycznego cewki przez masy metalowe pojazdu; masowo wykorzystywany, tani i skuteczny sposób detekcji; jego wadą jest konieczność naruszenia nawierzchni jezdni w celu zainstalowania przewodów.

polityka transportowa – jest to polityka kształtowania określonych zachowań komunikacyjnych obejmująca zasady rozwoju infrastruktury transportowej oraz sterowania i zarządzania ruchem; można wyróżnić polityki preferujące transport indywidualny (prosamochodowe), transport zbiorowy oraz komunikację pieszo-rowerową; obecnie dominuje podejście zrównoważonego rozwoju, w którym dąży się do ograniczania roli samochodu i nadmiernego zatłoczenia motoryzacyjnego, lecz bez całkowitej eliminacji samochodów z ruchu miejskiego; teoretycznie polityka taka jest uchwalona dla m.st. Warszawy w Strategii Zrównoważonego Rozwoju Systemu Transportowego (2009 r.).

poziom swobody ruchu – jakościowa miara ruchu, opisująca subiektywnie odczuwane przez kierowców warunki ruchu (swobodę wyboru prędkości, utrudnienia wynikające z obecności innych pojazdów, komfort jazdy); zwykle wg wytycznych amerykańskich stosuje się skalę sześciostopniową (A, B, C, D, E, F); poziom A jest najlepszy, poziom F – oznacza zator.

prędkość komunikacyjna – inaczej prędkość podróży, jest to prędkość liczona jako iloraz całkowitej drogi przez całkowity czas; w przypadku komunikacji zbiorowej prędkość komunikacyjna uwzględnia czas tracony na obsługę przystanków i zatrzymania na sygnalizacjach świetlnych; dla tramwaju konwencjonalnego przyzwoita prędkość komunikacyjna powinna wynosić 22-25 km/h (w Warszawie 13-17 km/h wg różnych źródeł).

priorytet – jest to forma szczególnego, preferencyjnego traktowania wybranej grupy uczestników ruchu w celu realizacji określonej polityki transportowej; priorytet ma na celu przede wszystkim poprawę warunków ruchu wybranych jego uczestników (zwykle pasażerów komunikacji zbiorowej); w sygnalizacji świetlnej priorytet zapewnia przede wszystkim skrócenie czasu oczekiwania na sygnał zezwalający i w efekcie zmniejszenie ponoszonych strat czasu oraz podniesienie prędkości komunikacyjnej.

przepustowość – największa liczba pojazdów, która w danych warunkach może przejechać przez analizowany przekrój jezdni; jeśli natężenie ruchu zbliża się do wartości przepustowości, to prędkość podróży znacznie spada; na skrzyżowaniu z sygnalizacją przepustowość jest wprost proporcjonalna to natężenia nasycenia i długości sygnału zielonego, a odwrotnie proporcjonalna do długości cyklu.

stałoczasowy program – jest to program, który ma stałą długość cyklu, poszczególnych faz i sygnałów; na danym skrzyżowaniu może być realizowanych kilka programów stałoczasowych w zależności od pory dnia, dostosowanych do określonych natężeń ruchu poszczególnych strumieni.

sterownik – urządzenie elektroniczne, służące do realizacji założonego programu sygnalizacji i zapewnienia bezpieczeństwa sterowanego ruchu kołowego i pieszego.

straty czasu – w programie sygnalizacji jest to wielkość czasu, który przeciętnie zajmuje pokonanie skrzyżowania; wprowadzenie sygnalizacji świetlnej zwykle zwiększa straty czasu na drodze z pierwszeństwem oraz tramwajów (jeśli nie stosuje się dla nich pełnego priorytetu), ale może zmniejszać straty czasu na drodze podporządkowanej oraz straty czasu pieszych i rowerzystów.

strumień ruchu – grupa uczestników ruchu (pojazdów, pieszych, rowerzystów, itp.) przekraczająca skrzyżowanie w określonym kierunku.

sygnalizator – zestaw urządzeń optyczno-elektrycznych lub optyczno-elektronicznych służących do nadawania sygnałów przeznaczonych dla uczestników ruchu.

sygnalizacja świetlna – zestaw urządzeń służących do sterowania ruchem, obejmujący m.in.: sterownik, sygnalizatory, detektory, konstrukcje wsporcze dla sygnalizatorów, okablowanie.

sygnał – przekazywana za pomocą sygnalizatora informacja stanowiąca polecenie dla uczestników ruchu odnośnie sposobu zachowania na skrzyżowaniu.

system sterowania – obiekt fizyczny stanowiący zespół wzajemnie powiązanych układów służących do sterowania ruchem; zadaniem systemów jest m.in. elastyczne reagowanie na zmiany w przepływie pojazdów oraz wpływ na zachowanie kierujących pojazdami; systemy mogą mieć wiele różnych funkcji związanych z zarządzaniem ruchem w mieście (np. nadawanie priorytetów dla komunikacji zbiorowej); systemy sterowania nie działają dobrze same z siebie i ich wprowadzenie nie musi oznaczać automatycznie poprawy jakości ruchu w mieście; przykładowe systemy: SCATS, SCOOT, Spot-Utopia, Motion, Rhodes, Balance, TUC.

Tass – ang. Traffic Actuated Signal Plan Selection; system sterowania, w którym dokonuje się wyboru optymalnych programów sygnalizacji na ciągu lub w sieci skrzyżowań w zależności od występującego natężenia i kierunku ruchu pojazdów; filozofia ta była wykorzystywana w pierwszych, prostych systemach centralnego sterowania, choć spotyka się ją w zmodyfikowanych wariantach do dziś; system Tass działa m.in. w Al. Jerozolimskich.

telegram radiowy – jest to informacja przesyłana drogą radiową z tramwaju (lub autobusu) do sterownika sygnalizacji świetlnej najczęściej w celu zgłoszenia żądania priorytetu; stosowana w inteligentnych systemach sterowania; umożliwia identyfikację numeru linii oraz przekazanie odchyłki od rozkładu jazdy; telegramy radiowe zwykle wymagane są przy stosowaniu warunkowych priorytetów.

VDV – jeden z dostepnych formatów telegramów radiowych; wykorzystywany m.in. w Alejach Jerozolimskich.

warunkowy priorytet – priorytet, który może być udzielany tylko w szczególnych okolicznościach; w przypadków tramwajów wymaga się, aby wystąpiło znaczne opóźnienie od rozkładu jazdy (od kilku minut wzwyż); priorytety warunkowe stosowane są w miastach zorientowanych prosamochodowo; zapewniają tylko niewielką poprawę warunków ruchu dla pojazdów priorytetowych, ale nadają się do celów marketingowych (można pokazać, że jest priorytet!); poparcie dla priorytetów warunkowych (i tylko takich) dla tramwajów deklaruje p. Janusz Galas; priorytet warunkowy dla tramwaju zaimplementowano w Al. Jerozolimskich bez widocznych efektów.

wideodetektor – jest to detektor, którego zasada działania opiera się na analizie obrazu rejestrowanego przez kamerę; detektory te są dziś powszechnie stosowane, choć mają pewne wady (np. źle działają w czasie zamglenia lub reagują fałszywie pozytywnie na pojawiające się cienie).

wydzielony skręt – jest to skręt w lewo (rzadziej w prawo), który odbywa się bezkolizyjnie; rozwiązanie takie zapewnia wyższy poziom bezpieczeństwa i ułatwia jazdę kierowcom, ale zazwyczaj zmniejsza przepustowość skrzyżowania i zwiększa straty czasu; obecne przepisy Czerwonej Księgi nakazują stosować wydzielone skręty w lewo na większości skrzyżowań.

zator – jest to sytuacja, w której ze względu na niedobór przepustowości danego elementu układu drogowego (najczęściej skrzyżowania) powstaje długa kolejka pojazdów; równocześnie następuje drastyczny spadek prędkości pojazdów; programy sygnalizacji świetlnej powinny zapobiegać powstawaniu zatorów, lecz przy występowaniu dużych natężeń ruchu nie jest to możliwe.

zielona strzałka – potoczna nazwa sygnału umożliwiającego warunkowe skręcanie w lewo lub w prawo w czasie nadawania sygnału czerwonego; rozwiązanie to umożliwia poprawę warunków ruchu na skrzyżowaniu, ale może niekiedy ujemnie wpływać na bezpieczeństwo, jeżeli w czasie nadawania sygnału zielonej strzałki występuje kolizja z innymi strumieniami ruchu.

Zintegrowany System Zarządzania Ruchem (ZSZR) - system sterowania mający wspomagać przemieszczanie się po Warszawie; celem dziania ZSZR jest m.in.: uporządkowanie i bieżąca kontrola ruchu w dozorowanym obszarze, nadanie priorytetu komunikacji publicznej (nierealizowane), informowanie użytkowników dróg o zdarzeniach drogowych; obecnie obejmuje fragment Alej Jerozolimskich, Wisłostradę i obszar Powiśla.